Sociaal

Sociale overwegingen

Overheidsinstanties kunnen duurzaam aankopen door middel van overheidsopdrachten die jobs voor mensen uit kansengroepen stimuleren, door het toekennen van opdrachten aan sociale economiebedrijven, door het voorzien van toegang (plaatsen, diensten,…) voor iedereen en door meer transparantie te eisen inzake de naleving van mensenrechten en arbeidsvoorwaarden in globale ketens.

Sociaal aankopen wordt daardoor een strategisch instrument om het sociale, arbeids- en mondiale beleid van je organisatie te realiseren via diverse aankoopprojecten. Om te bepalen wat precies bereikt wil worden op het vlak van sociale overwegingen is de eerste stap om inzicht te krijgen in de sociale prioriteiten binnen de eigen organisatie. Deze gids biedt een algemeen kader van mogelijkheden dat aankopers zal inspireren bij het bepalen van de sociale ambities van een aankoopdossier.

Wat is sociaal aankopen?

Sociaal aankopen is het aankopen van goederen, diensten en werken waarbij via een aankoopproject een positieve sociale impact wordt nagestreefd of een negatieve wordt vermeden. Sociaal aankopen gaat vaak hand in hand met ecologisch, circulair of innovatief verantwoord aankopen.

Via het integreren van sociale overwegingen in overheidsopdrachten wordt gestreefd naar zowel een lokale als een mondiale impact.

Vanuit het kader van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) en de doelstellingen van de Federale overheid kunnen we de volgende inspiratie geven voor het bepalen van sociale en mondiale overwegingen:

Sociale overwegingen:

• Vermijden van sociale dumping: het respecteren van de nationale, Europese en internationale sociale wetgeving en het tegengaan van uitbuiting van medewerkers (SDG 8).
• Stimuleren van sociale economie: Kansen bieden aan bedrijven die inzetten op de tewerkstelling van kansengroepen (langdurig werklozen, mensen met beperkingen,…) (SDG 5 en SDG 8)
• Jobopportuniteiten bieden voor mensen uit kansengroepen: het stimuleren van de tewerkstelling en opleiding voor mensen uit kansengroepen (bijv. jeugdwerklozen, langdurig werklozen en oudere werknemers (SDG 8)
• De toegankelijkheid verhogen voor alle personen tot (publieke) gebouwen en websites (SDG 5)
• Gelijke kansen en diversiteit garanderen: het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen en culturele diversiteit (SDG 5)

Sociale dumping

Het belang van de overheid om samen te werken met betrouwbare partners die de wettelijke sociale verplichtingen respecteren wordt verduidelijkt in art. 7 van de Wet inzake overheidsopdrachten van 17 juni 2016.

“De ondernemers zijn ertoe gehouden alle toepasselijke verplichtingen op het gebied van het milieu- sociaal en arbeidsrecht uit hoofde van het Europees Unierecht, nationale recht of collectieve arbeidsovereenkomsten of uit hoofde van de in bijlage II vermelde bepalingen van internationaal milieu-, sociaal en arbeidsrecht, na te leven en te doen naleven door elke persoon die handelt als onderaannemer in welke fase ook, en door elke persoon die personeel tewerkstelt voor de uitvoering van de opdracht.”

Aankopende organisaties moeten dus in de eerste plaats nagaan of de inschrijvers zich niet in een geval van uitsluiting van de opdracht bevinden door het niet naleven van bijvoorbeeld de verplichtingen van de sociale wetgeving.

In de Europese Unie geldt het principe van vrij verkeer van personen, diensten, goederen en kapitaal. Het vrije verkeer heeft onbetwistbaar tal van voordelen. De keerzijde aan dit principe is echter dat er misbruik van gemaakt kan worden waardoor Belgische werknemers, (kleine) zelfstandigen en bonafide ondernemers uit de markt worden geprijsd. In veel gevallen worden gedetacheerde werknemers zwaar onderbetaald, moeten ze tot 60 uur per week werken en worden ze tewerkgesteld in soms mensonterende werkomstandigheden. Met andere woorden, bij sociale dumping wordt de sociale (Europese) wetgeving niet gerespecteerd en worden werknemers uitgebuit als ‘goedkope arbeidskrachten’ om de winstmarges van bedrijven te vergroten. Sociale dumping verwijst dan naar een vorm van ‘moderne slavernij’. Enkele gevoelige sectoren betreffen de bouwsector, wegenbouw en de landbouw.

Problemen i.v.m. sociale dumping worden opgevolgd door de Sociale Inlichtingen – en Opsporingsdienst .

Op de website van deze dienst wordt er ook doorverwezen naar het Meldpunt voor Eerlijke Concurrentie. Je kan hier als burger, onderneming of professionele partner terecht in het geval dat er vermoedens zijn van sociale fraude.

Meer informatie

• Om de publieke aankopers te ondersteunen, hebben zowel de federale, de Vlaamse Overheid als de Waalse Overheid gidsen met praktische richtlijnen opgesteld om de strijd tegen de sociale dumping aan te gaan via overheidsopdrachten.
• De gids van de federale overheid wordt gekoppeld aan een charter dat verbintenisvoorstellen bevat voor de aanbestedende overheden.
• De Vlaamse gids biedt naast een overzicht van de maatregelen ook een aantal clausules, die verband houden met de mogelijke maatregelen (controles, verplichtingen, etc.) die je kan opnemen in de aankoopprojecten.
• Ook de Waalse Overheid biedt praktische instrumenten aan met het oog op eerlijke mededinging en de strijd tegen sociale dumping.
• Brochure van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Social economie

De sociale economie is een verzameling van allerlei soorten bedrijven die inspanningen leveren voor kansengroepen. De 3 gewesten hebben elk een eigen regelgeving rond de indeling van dergelijke bedrijven.

Het is niet evident om “de sociale economie” strikt te omschrijven en dit hangt vaak ook samen met specifieke regionale regelgeving. Het gaat om bedrijven en initiatieven die in hun doelstellingen de realisatie van een bepaalde sociale en maatschappelijke meerwaarde vooropstellen en die de volgende basisprincipes hanteren:

• Tewerkstelling creëren en competenties versterken ten bate van duurzame loopbanen. De aandacht wordt gevestigd op emancipatie, integratie en de positie van mensen uit kansengroepen met het oog op het realiseren van doorstroom naar het normale economische circuit. Vaak is de milieucomponent ook een aandachtspunt in dergelijke bedrijven.
• Arbeid voorrang geven op kapitaal bij de verdeling van de opbrengsten. De opbrengsten vormen geen doel op zich, maar zijn een middel om maatschappelijke doelen te realiseren.
• Democratische besluitvorming: de betrokkenen krijgen inspraak in het beleid van de onderneming.

Verder wordt bij zulke bedrijven ook de nadruk gelegd op maximale transparantie in het beleid, goede arbeidsvoorwaarden voor het personeel en een positieve maatschappelijke bijdrage in het algemeen.

In het kader van duurzaam (hier sociaal) aankopen ligt de nadruk vooral op het eerste basisprincipe.

Werkgelegenheid voor kwetsbare doelgroepen die niet gemakkelijk terecht kunnen in het reguliere arbeidscircuit geldt in het bijzonder voor mensen met een arbeidshandicap of met een psychische, lichamelijke of zintuiglijke handicap. Hieronder vallen ook mensen met gezondheidsproblemen en langdurige werklozen. Door hun lange afwezigheid op de arbeidsmarkt hebben ze immers meer moeilijkheden om terug werk te vinden.

De gewesten hanteren verschillende definities naar gelang de inzet van specifieke doelgroepen. Zo vallen bijvoorbeeld benamingen als maatwerkbedrijven, sociale inschakelingsondernemingen, invoegbedrijven, entreprises de travail adapté etc. allemaal onder de overkoepelende term ‘sociale economie’. Voor meer informatie verwijzen we naar de specifieke gewestelijke onderverdelingen via de onderstaande linken.

Welke mogelijkheden zijn er voor sociale economie bedrijven in overheidsopdrachten?

1) Toewijzen van de volledige opdracht volgens art. 15 (wet OO 15 juni 2016)

In de eerste plaats kunnen overheidsaankopers de toegang tot hun opdracht reserveren voor bedrijven zoals vermeld in art. 15 van de wetgeving. Gezien het grote aantal (types) van sociale economiebedrijven verduidelijkt de wet voor welke bedrijven deze reservering van toepassing is.

Art. 15. van de wet op de overheidsopdrachten (17 juni 2016) stelt:

“Een aanbesteder kan, overeenkomstig de beginselen van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, de toegang tot de plaatsingsprocedure voorbehouden aan sociale werkplaatsen en aan ondernemers die de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen tot doel hebben, of de uitvoering van deze opdrachten voorbehouden in het kader van programma’s voor beschermde arbeid, mits ten minste dertig procent van de werknemers van deze werkplaatsen, ondernemingen of programma’s gehandicapte of kansarme werknemers zijn.”

2) Toewijzen van een perceel van de opdracht aan een sociale leverancier

Een andere mogelijkheid is om een grotere opdracht voor diensten of werken op te delen in percelen en één perceel toe te wijzen aan een opdrachtnemer uit de sociale economie. Dit kan via het voorbehouden van het specifieke perceel op basis van art. 15 of via het opleggen van uitvoeringsvoorwaarden waarbij de uitvoerder van de opdracht de verplichting heeft om voor specifieke taken in onderaanneming te werken met een opdrachtnemer uit de sociale economie.

3) Onderhandelingsprocedures zonder bekendmaking

Tenslotte bieden de onderhandelingsprocedures zonder bekendmaking extra kansen aan de sociale economische sector. De procedure laat namelijk toe om het bestek enkel te richten aan (minstens 3) potentiële leveranciers op basis van een goed georganiseerde voorafgaande marktverkenning. Op die manier kan het bestek bezorgd worden aan bedrijven uit de sociale economie of aan een combinatie van bedrijven uit de sociale en de reguliere economie.

Bovendien kan bij een onderhandelingsprocedure met elke inschrijver onderhandeld worden over bepaalde aspecten van de ingediende offerte. Zo’n procedure biedt kansen om te overleggen over de manier waarop de sociale eisen zullen worden ingevuld. Tijdens een onderhandeling kun je ook meer uitleg geven over de doelstellingen van de overheid en de verwachte uitkomst.

Welke productgroepen komen in aanmerking?

Niet in alle sectoren van de economie zijn sociale economiebedrijven actief. Als aankoper dien je dan ook op de hoogte te zijn van het aantal (sociale) economie spelers binnen een bepaald segment van de markt. De voorkeur gaat uit naar productgroepen, diensten of werken die in lijn liggen met het aanbod van de sociale economie binnen een bepaalde regio of waar een samenwerking tussen de sociale en de reguliere economie mogelijk is. Voorbeelden zijn de bouwsector, wegenwerken, groenonderhoud, cateringdiensten, schoonmaakdiensten, evenementen, etc.

Door de opkomst van de circulaire economie ontstaan er tevens extra opportuniteiten voor sociale economiebedrijven in sectoren die de levensduur van producten en gebouwen verlengen (herstellen, onderhouden, renoveren, etc.) of die betrekking hebben op het einde van de gebruiksfase (terugname, scheiden van de afvalstromen, recyclage, etc.). Het kan aangewezen zijn om, na overleg met de marktactoren, dit type samenwerkingen tussen reguliere en sociale bedrijven te stimuleren via overheidsopdrachten.

Aandachtspunt: ken het aanbod op de markt!

Het is dus van cruciaal belang om te weten welke sociale economiebedrijven (of ondernemingen met een sociaal doel) actief zijn in een bepaalde sector. Op basis van deze informatie kan een realistische inschatting gemaakt worden van de opportuniteiten tot sociaal aanbesteden. Daarbij wordt de vraag gesteld of er voldoende sociale economiebedrijven (binnen een bepaalde regio) actief zijn en of ze voldoende capaciteit hebben voor het uitvoeren van de opdracht.

In functie van deze inzichten kan besloten worden om een volledige opdracht te reserveren voor bedrijven bedoeld onder art. 15, of slecht een deel te reserveren via een perceel of om in de uitvoering van de opdracht samenwerkingen tussen reguliere en sociale economie te voorzien. Een voorafgaande dialoog en marktonderzoek kan ook een zicht geven op de bereidheid of wens tot dergelijke samenwerkingen.

Meer informatie:

Sociale economie in Brussel

Sociale economie in Wallonië

Vlaamse praktijkgids aankopen met sociale impact (2018)

Databank sociale economie in Vlaanderen

Handleiding voorbehouden opdrachten Vlaamse Overheid

Standaardclausules Vlaamse overheid

Toegankelijkheid

Toegankelijkheid wordt hoofdzakelijk omschreven in de context van fysieke toegang tot (publieke) gebouwen voor alle personen. Het hoeft daarbij niet enkel om gehandicapte personen te gaan. Ook voor kleine kinderen of oudere personen zijn vaak verbeteringen mogelijk door aanpassingen bij de ingangen of de sanitaire installaties. Voor personen met gehoor- of zichtproblemen kan dan weer gedacht worden aan goed geplaatste informatieborden. De problematiek heeft tenslotte ook betrekking op de leesbaarheid van webpagina’s voor slechtzienden. De toegankelijkheid van gebouwen is sedert 2010 onderhevig aan strenge regelgeving.

Welke overheidsopdrachten komen in aanmerking?

Bij een onderzoek over de aankondigingsdocumenten in E-Notification (2015- 2016) komt de problematiek in een 100-tal Belgische publicaties terug in het kader van (a) de bouw van sociale woningen, verzorgingsinstellingen en ziekenhuizen (b) renovatie van school- en openbare gebouwen, (c) bouw/renovatie van sanitaire gebouwen (d) architecturale, stedenbouwkundige en landschapsstudie van pleinen, wijken en sites, alsook voorstellen in verband met stadsmeubilair, bewegwijzering en verlichting, en (e) toegankelijkheid voor oudere personen op kerkhoven. Voor meer mobiele personen wordt in de aankondigingsdocumenten ook verwezen naar (a) toegankelijkheid voor onderhoudspersoneel, (b) mobiliteitsaanpassingen (voet- en fietspaden) en (c) toegankelijkheid voor bewoners bij aanpassingen van wegen of waterwerken.

De verduidelijking van de criteria rond toegankelijkheid gebeurt hoofdzakelijk in de technische specificaties van het bestek aangezien dit in de meeste gevallen de meest geschikte plaats is hiervoor. De formulering kan gebeuren op verschillende manieren: of door verwijzing naar (internationale, Europese of nationale) wetgeving en normen, of als prestatie-eisen of functionele eisen, of door verwijzing naar een combinatie van beide systemen. Ook ontwerpen (in het geval van prijsvragen) dienen rekening te houden met de toegankelijkheid voor alle personen.

Er inmiddels een aanzienlijk aantal websites in België actief die meer toelichting verschaffen over (de regelgeving) inzake de problematiek van toegankelijkheid. Hieronder volgt een beperkt overzicht:

Meer informatie

• Wallonië en Brussels Hoofdstedelijk Gewest: Collectif Accessibilité Wallonie Bruxelles
• Vlaanderen: Toegankelijkheid publieke gebouwen
• Toegankelijkheid van websites: Anysurfer

Kansengroepen

Overheidsopdrachten kunnen ook ingezet worden als instrument voor het creëren van meer en kwaliteitsvolle [1] jobs voor personen die moeilijk toegang hebben tot de arbeidsmarkt. Hier wordt vaak gesproken van ‘kansengroepen’ of ‘doelgroepmedewerkers’. De nadruk ligt dan niet meer op de (sociale economie) bedrijven, maar wel op de personen uit kansengroepen die via een bepaalde overheidsopdracht ruimte krijgen voor tewerkstelling en/of opleiding.

De wetgeving voorziet in art. 87 mogelijkheden via het gebruik van de uitvoeringsvoorwaarden van de opdracht:

“Art. 87. De aanbestedende overheid kan bijzondere voorwaarden verbinden aan de uitvoering van een opdracht, mits zij verband houden met het voorwerp van de opdracht in de zin van artikel 81, § 3, en vermeld zijn in de aankondiging van een opdracht of in de opdrachtdocumenten. Deze voorwaarden kunnen verband houden met economische, innovatie- of milieugerelateerde dan wel sociale of arbeidsgerelateerde overwegingen.”

Het is dus mogelijk om - tijdens de uitvoering van de opdracht - in te zetten op het aanwerven en opleiden van kansengroepen. Concreet gaat het bijvoorbeeld om laaggeschoolde werkzoekenden, leerlingen, stagiairs of cursisten, personen met een fysieke en/of mentale handicap of personen die het slachtoffer zijn van discriminatie. Meer informatie over de indienstneming of opleiding van personen die moeilijk toegang hebben tot de arbeidsmarkt, (namelijk volledig uitkeringsgerechtigde werklozen, de leefloners, personen die jonger zijn dan 26 jaar, personen die ouder zijn dan 55 jaar en de vrij ingeschreven werkzoekenden) kan gevonden worden bij de arbeidsbemiddelingsdiensten Actiris (Brussels Hoofdstedelijk Gewest), de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling (VDAB) of FOREM (Waalse Gewest).

Actiris geeft heel specifieke ondersteuning voor aankopers: d.w.z. de Brusselse regering heeft met de omzendbrief van 26 november 2020 beslist tot de oprichting van een netwerk van Brusselse Facilitatoren. Ook het Waalse Gewest heeft een eigen dienst met Facilitateurs des clauses sociales.

Welke overheidsopdrachten komen in aanmerking?

Vooral de uitvoering van opdrachten betreffende diensten en werken bieden het meeste potentieel voor opleiding of tewerkstelling. Zo kunnen bijvoorbeeld mensen uit kansengroepen tewerkgesteld worden in een opdracht voor een personeelsrestaurant, in een opdracht voor de aanleg van een nieuwe weg, in het groenonderhoud of voor de bouw van een nieuwe school.

In het kader van een onderzoek over de publicaties op E-Notification werden verwijzingen naar de inschakeling van personen uit kansengroepen of het samenwerken met bedrijven uit de sociale economie in een 50-tal Belgische aankondigingen (2015) veelvuldig teruggevonden voor groendiensten, natuur- en bosbeheer, maar ook voor (a) schoonmaak van gebouwen, (b) levering en onderhoud van informaticamateriaal, (c) drukwerk en het bijhouden van een administratief register (contactgegevens) van bedrijven, (d) continue en sporadische schoonmaak van bermen, grote evenementen e.d., (e) netheidsonderhoud van bedrijfsterreinen en wegen (onkruidverwijdering, zwerfvuil, vegen, sneeuwvrij maken e.d.), (f) renovatie en verwijderen van asbest en (g) testen van software applicaties. Zoals op de volgende webpagina’s uit deze gids duidelijk zal worden, blijven de mogelijkheden niet beperkt tot deze enkele voorbeelden.

Gelijke kansen & diversiteit

Overheidsopdrachten, in het bijzonder voor diensten en werken, kunnen eveneens een hefboom zijn om gelijke kansen op de arbeidsmarkt te stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld door het opnemen van een ‘non-discriminatieclausule’ die bedrijven aanzet om de wettelijke verplichtingen inzake gelijke kansen en diversiteit op te volgen, maar die ook een positief HR-beleid in deze materie stimuleren.

Concreet gaat het over de volgende aspecten:

De naleving van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen, met inbegrip van het beginsel van gelijk loon voor arbeid van gelijke waarde en het stimuleren van gendergelijkheid. Voor meer informatie kan je de brochure van het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen en de check-list van het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen raadplegen.

Het bestrijden van discriminatie en het creëren van gelijke kansen op andere gronden dan geslacht zoals leeftijd, handicap, afkomst, godsdienst en overtuiging, seksuele geaardheid, etc.

Een concreet voorbeeld van de toepassing in overheidsopdrachten is de non-discriminatieclausule van de Stad Gent. Deze non-discriminatieclausule kan in principe worden toegevoegd aan alle bestekken voor werken en diensten. Door het ondertekenen van de offerte engageert de inschrijver zich tot het respecteren van de bijzondere voorwaarden inzake non-discriminatie en gelijke kansen. Wanneer er toch inbreuken op de wetgeving worden vastgesteld kan de stad dit melden aan UNIA of aan de Directie Toezicht op de Sociale Wetten van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg.

Voor grote arbeidsintensieve overheidsopdrachten wordt in het bestek, naast de eerdergenoemde non-discriminatieclausule, ook een clausule opgenomen die het bedrijf verplicht een zelfevaluatie uit te voeren over haar wettelijke verplichtingen inzake non-discriminatie en haar non-discriminatiebeleid. Indien er tekortkomingen vastgesteld worden, wordt met het bedrijf een actieplan afgesproken. Op deze manier onderzoekt de stad haar opdrachtnemer en neemt ze het bedrijf in eerste instantie mee in een positief traject. Pas in tweede instantie kan er sprake zijn van sanctionering.

Voor welke productgroepen is dit relevant?

Verschillende overheidsdiensten verwijzen naar gelijkheid van mannen en vrouwen of culturele diversiteit in hun communicatie (webpagina’s, drukwerk, etc.) door het gebruik van aangepaste foto’s en tekeningen. Het selectiebureau van de federale overheid Selor maakt dan weer gebruik van een gunningscriterium ‘genderneutraliteit’ voor de beoordeling van de kwaliteit van aangeboden selectietesten. Een ander aandachtspunt is het samenstellen van evenwichtige teams bij de uitvoering van bepaalde opdrachten. Ook bij behoeftepeilingen, assessments, vooronderzoeken, empirische en statistische onderzoeken, enquêtes, etc. kan rekening gehouden worden met gelijke kansen en culturele diversiteit. Tenslotte houdt de FOD Kanselarij van de Eerste Minister rekening met gelijke kansen binnen overheidsopdrachten door middel van een interne checklist en adviesverlening en rapportering.

Vanuit een internationaal perspectief wordt dit thema meegenomen onder ‘sociaal verantwoord ketenbeheer’.

Meer informatie

• Non-discriminatieclausule Stad Gent
• Standaardclausule non-discriminatie Vlaamse overheid

Verantwoord ketenbeheer

Door het inzetten van hun koopkracht kunnen overheidsaankopers garanties inbouwen voor het respect van mensenrechten en arbeidsvoorwaarden in de keten. Heel wat producten zoals werkkledij en elektronica, maar ook bouwmaterialen, merchandising e.a. worden geproduceerd in globale ketens. Menswaardige arbeidsomstandigheden, i.e. veiligheid en gezondheid op de werkplek, respecteren van arbeidsrust, bijhouden van overuren, niet inhouden van identiteitsbewijzen, voorzien in menswaardige huisvesting enz. staan soms onder zware druk. Daarom wint het thema steeds meer aan belang vanuit de aankoopfunctie van de overheid en dit vanuit het besef dat deze functie zich achteraan de vele schakels bevindt binnen het verhaal van de globale keten.

De wet op de overheidsopdrachten heeft de mogelijkheid gecreëerd om goede arbeidsvoorwaarden in de keten te bewerkstelligen. Hier kan verwezen worden naar art.7, waarin expliciet wordt vermeld dat elke persoon die handelt als onderaannemer (in welke fase dan ook) en elke persoon die personeel tewerkstelt voor de uitvoering van de opdracht, onderhevig is aan alle sociale en arbeidswetgeving waar zowel internationaal, Europees of nationaal van kracht is.

Hier wordt ook uitdrukkelijk verwezen naar de basisconcepties van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO), de oudste VN-organisatie met lidmaatschap van 187 lidstaten. Haar voornaamste taak is het bevorderen van sociale rechtvaardigheid, mensenrechten en rechten in verband met arbeidsomstandigheden.

De Grondwet van de IAO dateert uit 1919, maar recent (2008) heeft de Internationale Arbeidsorganisatie de Verklaring van het IAO betreffende de hedendaagse invulling van de sociale rechtvaardigheid voor een eerlijke mondialisering goedgekeurd: de ‘Agenda voor waardig werk’. In deze agenda zijn vier strategische doelstellingen van de ILO opgenomen:

• De fundamentele beginselen en rechten op het werk versterken en toezien op de toepassing ervan
• De kansen op waardig werk voor mannen en vrouwen verhogen
• De sociale bescherming uitbreiden en de doeltreffendheid ervan verbeteren voor iedereen
• De sociale dialoog versterken

De internationale arbeidsconventies van de IAO dienen dus afgedwongen te worden in het kader van overheidsopdrachten. Dit betekent dat de uitvoerders (en alle ondernemers die personen tewerkstellen in een fase van de keten) garanties moeten kunnen voorleggen op vlak van sociale zekerheid, lonen, minimumleeftijd, arbeidsveiligheid, vrijheid van vakvereniging, gedwongen arbeid, arbeidsuren, arbeidscontrole en zo meer. Daarnaast zijn nog enkele andere verdragen en wetgeving van belang waarnaar verwezen wordt in het kader van deze problematiek, meer bepaald:

A. De vijf basisnormen van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO):

• het verbod op dwangarbeid (conventie nr. 29 betreffende de gedwongen of verplichte arbeid, 1930, en nr. 105 betreffende de afschaffing van de gedwongen arbeid, 1957);
• het recht op vakbondsvrijheid (conventie nr. 87 betreffende de vrijheid tot het oprichten van vakverenigingen en de bescherming van het vakverenigingsrecht, 1948);
• het recht van organisatie en collectief overleg (conventie nr. 98 betreffende het recht van organisatie en collectief overleg, 1949);
• het verbod op discriminatie inzake tewerkstelling en verloning (conventie nr. 100 betreffende de gelijke beloning, 1951, en nr. 111 betreffende discriminatie (beroep en beroepsuitoefening), 1958);
• het respecteren van de minimumleeftijd voor kinderarbeid (conventie nr. 138 betreffende de minimumleeftijd, 1973), en het verbod op de ergste vormen van kinderarbeid (conventie nr. 182 over de ergste vormen van kinderarbeid, 1999).

B. De fundamentele mensenrechten uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM).

C. Het Internationaal Verdrag van 20 november 1989 inzake de Rechten van het Kind, inzonderheid het artikel 32 betreffende de bescherming tegen kinderarbeid.

D. Nationale wetgeving (in het geval die hogere of gelijkwaardige normen oplegt dan de hierboven beschreven internationale normen)

Er zijn geen ISO-normen beschikbaar om het respect van deze conventies te garanderen, maar er bestaan sociale managementsystemen en audits die gericht zijn op het in kaart brengen, het monitoren en het continu verbeteren van de arbeidsomstandigheden binnen ondernemingen en/of de productieketen. We bespreken hier 2 gekende systemen:

SA 8000

SA 8000 is een internationale standaard of norm waarbij organisaties kunnen gecertificeerd worden indien zij sociaal verantwoorde praktijken op de werkplek kunnen garanderen en behouden. Deze norm werd opgesteld in 1989 door de Social Accountability International (SAI) en wordt beschouwd als de meest gekende internationale standaard voor het verifiëren van sociaal verantwoorde bedrijven en ketens. De toepassing van deze standaard is mogelijk voor elk bedrijf ter wereld.

Bedrijven die een SA 8000 certificaat kunnen voorleggen zijn actief bezig met maatschappelijk verantwoord ondernemen en bieden de garantie van het respect van de internationale wetgeving op vlak van arbeidsomstandigheden en mensenrechten.

Sedex

De Supplier Ethical Data Exchange (SEDEX) is een systeem waarbij auditrapporten kunnen gedeeld worden met klanten/aankopers via een online beveiligd platform. Een audit is bijvoorbeeld een evaluatie van de arbeidsomstandigheden van de werknemers op de plaats van productie. Er zijn verschillende soorten audits gaande van zelfevaluaties tot onafhankelijke audits die gebeuren door een onafhankelijke externe partij.

De audits die gepubliceerd worden op het SEDEX-platform dienen de internationale handleiding voor sociale audits (SMETA) te volgen. De audit is gebaseerd op de principes van de Ethical Trade Initiative (ETI) en omvat de arbeidsomstandigheden, gezondheid en welzijn op het werk, de in voege zijnde managementsystemen, de praktijken van de onderaannemers en enkele basisprincipes rond milieumanagement.

Welke productgroepen komen in aanmerking?

Vanuit de internationale dimensie is de problematiek rond sociaal (ethisch) verantwoorde arbeidsomstandigheden vooral relevant in het kader van aankoopprojecten uit productgroepen met globale ketens. Deze ketens kennen verschillende toeleveranciers van grondstoffen en producten en worden daardoor complexer en minder transparant voor de uiteindelijke bestemmeling. In de praktijk gaat het bijvoorbeeld om ketens uit de sectoren hardware IT, textiel, kleding en natuursteen.

In vele overheidsopdrachten wordt naar goede arbeidsomstandigheden verwezen via het respect voor de naleving van de hoger vermelde conventies en regelgeving. De meeste aanbestedende diensten nemen dit op via de ondertekening van een verklaring op eer (of gedragscode) die dient nageleefd te worden tijdens de uitvoering van de opdracht.

Het ondertekenen van zulk een gedragscodeis, louter juridisch gezien, eigenlijk niet nodig daar de wetgeving overheidsopdrachten de naleving reeds verplicht. Toch wordt dit aangeraden gezien het een belangrijk signaal is aan de uitvoerder van de opdracht en toont hoe belangrijk de naleving hiervan is. In principe kan de niet-naleving ook leiden tot maatregelen of sancties en kan in extreme gevallen de samenwerking met een leverancier worden stopgezet.

Indien je als aankoper verder wenst te gaan dan enkel de ondertekening op ‘eer’ van een gedragscode kan het belangrijk zijn om eisen op te nemen op vlak van transparantie in de keten. Dit kan aan de hand van een vragenlijst waarbij de inschrijver inzage dient te geven in de stappen in de keten (bijv. bekendmaking van de namen en locaties van de toeleveranciers).

Het kan een eerste stap zijn om te vragen naar de ‘plaats van productie’. Als je als aankoper inzicht hebt in de plaats van productie kan je ook verifiëren of de gedragscode wordt gerespecteerd en indien nodig correctieve acties opleggen.

Meer info

• SA 8000
• SEDEX
• Ethische clausule (IAO) Vlaanderen

Duurzame handel

Eerlijke handel of fair trade gaat over betere prijzen, goede arbeidsomstandigheden, lokale duurzaamheid en eerlijke handelsvoorwaarden voor producenten en arbeiders in ontwikkelingslanden. Door aan klanten te vragen om duurzame prijzen te betalen (die nooit lager mogen zijn dan de marktprijs) stelt eerlijke handel producenten in staat hun positie te verbeteren en meer controle over hun leven te krijgen.

Het doel van eerlijke handel is een grotere rechtvaardigheid in de internationale handel tot stand brengen. Het wil nieuwe en eerlijke spelregels voor internationale handel afdwingen en doet dit o.a. via een eerlijke handelsprijs voor een product. Dit is een prijs die in verhouding staat tot de productiekosten en niet een prijs die bepaald wordt door de machtsverhoudingen op de internationale markt.

De 10 beginselen van de eerlijke handel zijn:

1. Kansen creëren voor economisch achtergestelde producenten
2. Transparantie en verantwoordelijkheid bevorderen
3. Eerlijke handelspraktijken garanderen
4. Betaling van een eerlijke prijs garanderen
5. Kinderarbeid en dwangarbeid uitbannen
6. Zich verbinden tot non-discriminatie, zorgen voor gendergelijkheid en economische empowerment van vrouwen, en vrijheid van vereniging
7. Goede arbeidsomstandigheden verzekeren
8. Capaciteitsopbouw, opleidingskansen voor de producenten en de arbeiders creëren
9. Eerlijke handel promoten door informatie te verspreiden
10. Zorg dragen voor het milieu

Naast het betalen van een eerlijke prijs zijn dus ook criteria voor ecologische landbouwmethodes, mogelijkheden tot investeren en sociale arbeidsvoorwaarden van belang. In die zin wordt de problematiek ook breder geduid als duurzame handel.

De keuze voor eerlijke of duurzame handel bij overheidsopdrachten wordt meer en meer onderdeel van het reguliere aankoopbeleid. De meest overheden kiezen reeds voor eerlijke/duurzame koffie en thee. Maar ook in contracten van catering of werkkledij wordt vaak verwezen naar de principes van eerlijke/duurzame handel. Vaak is deze keuze ingebed in het bredere beleid van de organisatie op vlak van mondialisering of internationale samenwerking. Voor lokale besturen past het ook in het kader van de fairtrade gemeente.

De wetgeving op de overheidsopdrachten

Aanpassingen binnen deze wetgeving werden mogelijk gemaakt als gevolg van rechtszaken rond eerlijke handel (bijvoorbeeld arrest C-368/10) als gevolg van vroegere onduidelijkheden. De huidige wet verwijst als volgt naar de problematiek:

“ Art. 54. § 1. Wanneer de aanbestedende overheid het voornemen heeft werken, leveringen of diensten met specifieke milieu-, sociale of andere kenmerken aan te kopen kan zij, in de technische specificaties, de gunningscriteria of de contractvoorwaarden betreffende de uitvoering van de opdracht, een specifiek keurmerk eisen als bewijs dat de werken, diensten of leveringen overeenstemmen met de vereiste voorschriften, …”

Er zijn wel strikte vereisten opgenomen in de wetgeving die beschrijven welke keurmerken worden toegestaan en welke niet.

Keurmerken voor eerlijke/duurzame handel zoals o.a. Fairtrade International, Rainforest Alliance, UTZ certified of Fairtrade-Max Havelaar voldoen aan de vereisten voor keurmerken zoals beschreven in art. 54.

Hoewel het louter vermelden van deze keurmerken volstaat om een bepaald product aan te kopen volgens de principes van eerlijke handel, is het aangewezen om de criteria achter deze keurmerken nog expliciet op te nemen in (een bijlage van) het bestek, evenals de keurmerken te benoemen als mogelijk bewijsmateriaal die voldoen aan deze criteria. In dit geval kunnen de hoger vernoemde keurmerken gelden als bewijsmateriaal dat aan de criteria voor eerlijke/duurzame handel is voldaan.

Welke productgroepen komen in aanmerking?

Oorspronkelijk had eerlijke/duurzame handel betrekking op landbouwproducten zoals bananen, koffie, thee en vruchtensap, chocolade. Inmiddels kunnen ook bloemen en katoen onderworpen worden aan deze vorm van handel. Voor aankopers belangrijke productgroepen zijn dan catering, voeding, drank, evenementen, geschenken, textiel enz. Nieuwe evoluties zijn te verwachten in de sectoren ICT en bouwmaterialen.

Meer informatie

• Meer informatie over keurmerken voor eerlijke handel kan je vinden bij actualisatie keurmerken (2019)
• Meer informatie (in het Nederlands) is ook te vinden in "Via aankoopbeleid je Faire Gemeente duurzamer en fair maken, hoe doe je dat? Een praktische gids voor Faire Gemeenten.”