Milieu

Hoe je bepaalt welke milieudoelen je met een aankoop wil halen, van klimaat en energie tot circulariteit en biodiversiteit. Je vindt er ook de link naar de fiches, criteria, keurmerken en andere instrumenten.

Hoofdstukken

Ecologische overwegingen

Door hun aanzienlijke koopkracht hebben overheden de hefboom in handen om de markt te doen verschuiven naar meer groene, klimaatefficiënte en circulaire businessmodellen en dit over de volledige waardeketen van producten, diensten en gebouwen.

Om te bepalen wat precies bereikt wil worden op het vlak van ecologische overwegingen is de eerste stap om inzicht te krijgen in de ecologische prioriteiten binnen de eigen organisatie. Deze gids biedt een algemeen kader van mogelijkheden dat aankopers zal inspireren bij het bepalen van de ecologische ambities van een aankoopdossier.

Op basis van de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG's) kunnen we volgende inspiratie geven voor het bepalen van ecologische overwegingen:

Verantwoorde consumptie en productie: Het verminderen van de ecologische voetafdruk van producten, diensten en werken (SDG 12)
Hernieuwbare en duurzame energie: inzetten op hernieuwbare energie, energie-efficiënte gebouwen, technieken, machines en producten (SDG 7)
Het verminderen van de broeikasgas-emissies door te kiezen voor groene en klimaatneutrale mobiliteit, infrastructuur en logistiek (SDG 13)
Het stimuleren van de principes van de circulaire economie via circulair ontwerp, het verlengen van de gebruiksduur en het creëren van volgende loops voor hergebruik en recyclage (SDG 12)
Het respecteren van de wetgeving en de zoektocht naar innovatieve oplossingen op het vlak van toxiciteit met het oog op het verminderen van de schadelijke en toxische stoffen (SDG 3)
Waterkwaliteit en -efficiëntie: het vermijden van verontreiniging, het inzetten op een goede waterkwaliteit, het efficiënt omgaan met water en het inzetten op circulair watergebruik (SDG 6)
Kwaliteit van de bodem: het inzetten op het duurzame gebruik van bodems en ecosystemen (SDG 15)
Biodiversiteit en dierenwelzijn (SDG 14 en SDG 15): het behoud garanderen van de biodiversiteit en zo het verlies van biodiversiteit tegengaan, het respecteren van het dierenwelzijn

Deze beleidskaders dienen als overkoepelende referenties. Tevens heeft elke overheid haar eigen strategisch kader met eigen accenten op het vlak van ecologische duurzaamheid. Zo is het perfect mogelijk dat een lokaal bestuur vooral wenst in te zetten op de reductie van afval terwijl een regionale overheid ervoor kiest om te streven naar klimaatefficiëntie.

Deze doelstellingen kunnen ook gekoppeld worden aan specifieke productgroepen. Voor de productgroep ‘voertuigen’ kan het bijvoorbeeld interessant zijn om in te zetten op klimaatefficiëntie, terwijl voor de productgroep ‘ICT’ gestreefd kan worden naar lange levensduur, demonteerbaarheid en transparantie in de volgende loops. In de specifieke fiches per productgroep wordt telkens bekeken wat de duurzaamheidsimpact is over de volledige levenscyclus van elke groep. Ook dit kan inspiratie geven aan aankopers die wensen in te zetten op groen en circulair aankopen.

Circulaire overwegingen

Overheidsopdrachten zijn een belangrijk instrument in de transitie naar een circulaire economie. Zoals eerder vermeld, focust de circulaire economie op een maximaal behoud van de waarden van grondstoffen en (half afgewerkte) producten door deze optimaal te herintegreren in de economische cycli. Ondertussen nemen verschillende markten volop het initiatief in de ontwikkeling van circulaire innovaties. Daarnaast zijn er ook aankopers nodig die deze innovaties begrijpen en circulaire producten en diensten bewust willen stimuleren.

Circulair aankopen is een belangrijke factor voor de groei van de markt voor circulaire producten en diensten.

Ook hier is de prominente vraag: welke circulaire doelstellingen wil je organisatie nastreven?

De belangrijke circulaire ambities die je als aankoper kan nastreven zijn:

Inzetten op minder materialen: het in vraag stellen van de aankoopbehoefte, de verschuiving naar meer delen van producten, gebruiken in plaats van bezitten, meer hergebruiken en renoveren, of simpelweg kiezen voor materiaalefficiënte ontwerpen, etc.
Kiezen voor meer gerecycleerde inhouden in producten*: het actief inzetten op het creëren van meer transparantie over de samenstelling van producten en het vervangen van het aandeel ‘virgin’ materialen door gerecycleerde of biobased-grondstoffen.
Het verlengen van de levensduur van producten: door in te zetten op circulaire contracten (as-a-service), onderhoud en herstel in te bouwen in het contract, langere garanties te vragen, zorgen voor moduleerbare en aanpasbare producten, etc.
Het creëren van inzicht in de volgende loops op het vlak van hergebruik van producten, componenten en materialen

*Met product bedoelen we hier producten, gebouwen, machines, toestellen, etc.

Deze ambities kunnen toegepast worden op verschillende productgroepen. Het is dus essentieel om te bepalen welke specifieke circulaire prioriteiten je wenst te realiseren binnen welke productgroep.

Meer informatie over circulaire economie:

Criteria

Verschillende overheden bieden criteriadocumenten aan die het ecologisch verantwoord aankopen faciliteren. Criteriadocumenten formuleren ‘criteria’ of ‘clausules’ die je als aankoper kan toepassen om je bestek te verduurzamen. Deze criteriadocumenten zoeken vaak een evenwicht tussen duurzaamheid, beschikbaarheid op de markt en kost, en ze maken ook het onderscheid tussen eisen en wensen.

Het is niet altijd aan te raden om de criteria letterlijk te kopiëren. Het is beter om deze criteriadocumenten als inspiratiebron te gebruiken en de criteria aan te passen aan jouw specifieke aankoopproject.

In deze gids wordt meestal niet expliciet naar criteria verwezen. Het doel is daarentegen om zo veel mogelijk concrete marktinformatie te geven over de best beschikbare duurzame producten en diensten zodat het voor een (ervaren) aankoper eenvoudig is om deze informatie om te zetten in criteria voor het bestek.

Indien gewenst kunnen criteriadocumenten teruggevonden worden via onderstaande overheidsdiensten die hier expliciet op inzetten:

EU Green Public Procurement (GPP): om publieke aankopers te helpen met het aankopen van groenere producten, diensten en werken heeft de Europese Commissie met haar Green Public Procurement-werking inmiddels groene criteria voor meer dan 21 productgroepen gedefinieerd. De Commissie werkt continu aan de actualisatie van deze criteria en ontwikkelt ook continu nieuwe criteriadocumenten. Dit gebeurt via een intensief co-creatie-traject met de belangrijkste Europese stakeholders zoals overheden, bedrijven, wetenschappers, middenveldorganisatie, ngo’s, etc. Deze criteria zijn bijgevolg het resultaat van een consensus en kunnen rekenen op een breed draagvlak.
Criteriadocumenten Vlaamse overheid: ook Vlaanderen ontwikkelde voor meerdere productgroepen-fiches die aangeven welke duurzaamheidscriteria je kan opnemen en hoe je daarbij te werk gaat. Vlaanderen ontwikkelde ook een standaardclausule voor het meenemen van milieumanagementsystemen als selectiecriterium:

Daarnaast worden in vele andere landen processen opgezet die aankopers informeren over groene criteria. Een overzicht van deze en andere initiatieven is te vinden op de Europese website.

Keurmerken

Een label of een keurmerk is een certificaat dat garandeert dat een werk, product of dienst voldoet aan bepaalde eisen of kenmerken op het vlak van duurzaamheid. Keurmerken zijn een ideaal instrument voor het verduurzamen van overheidsopdrachten daar ze een derde partij-garantie bieden. Hierdoor wordt inzicht verkregen in het al dan niet respecteren van bepaalde criteria of overwegingen op het vlak van duurzaamheid.

De wetgeving overheidsopdrachten heeft een specifiek kader uitgewerkt rond het gebruik van ecologische labels of keurmerken bij publieke aankopen. In het kader van duurzaam aankopen hebben deze een dubbel doel voor ogen: enerzijds het omschrijven van de eisen voor een bepaald ‘product’ in het bestek (op basis van de criteria van het keurmerk), en, anderzijds, de controle hierop tijdens de vergelijking van de offertes en de uitvoering van de opdracht. In deze gids wordt enkel verwezen naar keurmerken die toegelaten zijn in het kader van de wetgeving overheidsopdrachten.

Er zijn dan ook tal van keurmerken op de markt en het is niet altijd eenvoudig voor aankopers om door de bomen het bos nog te zien.

Er zijn keurmerken die verschillende milieucriteria opnemen, bijvoorbeeld het EU-ecolabel of andere ecolabels zoals Nordic Swan of Blue Angel. Tevens zijn er keurmerken die één specifiek milieuthema belichten zoals het EU-biolabel (biologische voeding), Oekotex (chemische stoffen), etc. Tenslotte zijn er criteria die scores toekennen aan producten zoals het EU-energielabel. Het is hierbij essentieel om de nodige analyses te maken zodat het geweten is welke doelstellingen bepaalde keurmerken nastreven én welke criteria ze opnemen.

Ecolabels kunnen perfect geïntegreerd en geciteerd worden in de opdracht. Je kan bijvoorbeeld expliciet verwijzen naar het EU-ecolabel voor de aankoop van ecologische schoonmaakmiddelen. Maar het blijft een goede praktijk om steeds ‘of gelijkwaardig’ te vermelden naast het geciteerde keurmerk. Op die manier kunnen inschrijvers met alle passende middelen bewijzen dat ze een gelijkwaardige oplossing aanbieden. De bewijslast ligt dan wel bij hen.

In 2019 heeft het FIDO voor 150 productgroepen 45 sociale en milieulabels beoordeeld. Zij voldoen allen aan de verschillende criteria van art. 54. van de wet op de overheidsopdrachten. Je vindt de keurmerken terug op de verschillende productpagina’s van deze gids. Wie geïnteresseerd is in de volledig overzicht van geselecteerde keurmerken per productgroep, kan hier terecht.

Meer informatie over keurmerken

Milieubeheer

Het is binnen een overheidsopdracht perfect mogelijk om strenge eisen op te leggen aan leveranciers (of een toeleverancier in de waardeketen) om transparantie te bieden wat betreft milieumanagement. Het is van belang dat de systemen of normen zijn opgesteld door een onafhankelijke instantie en dat er verwezen wordt naar erkende milieumanagementsystemen zoals EMAS (EU) en ISO 14001 (ISO).

Een milieumanagementsysteem maakt in de meeste gevallen deel uit van het algemene managementsysteem van een bedrijf, maar legt een specifieke focus op het identificeren van de milieu-impacten (nulmeting en transparantie) om daarna een beleid te definiëren om negatieve impacten te reduceren, te beheersen en te compenseren. Met andere woorden, een milieumanagementsysteem meet de milieuprestaties van een organisatie. Deze milieu- of ecologische prestaties hebben betrekking op het beleid, de processen, de acties en de resultaten van de organisatie op het vlak van energie, water, afval, klimaat, biodiversiteit, etc.

Het integreren van een milieumanagementsysteem in een overheidsopdracht is dan ook een garantie dat een organisatie zich actief inzet op het continu verbeteren van de ecologische prestaties (inspanningsverbintenis) en dat er op zijn minst transparantie bestaat inzake de belangrijkste ecologische parameters van de organisatie.

De meest gekende systemen in België zijn ISO 14.001 en het Europees Milieumanagement en Audit Schema (EMAS). Brussel heeft een eigen erkenning genaamd ‘ecodynamische onderneming’ dat een opstap is naar een internationaal of Europees managementsysteem.

De eisen aan het milieumanagementsysteem in de EMAS-verordening zijn identiek aan ISO 14.001.

In het algemeen dient het milieubeheersysteem (volgens ISO 14.001) van een bedrijf aan een aantal voorwaarden te voldoen:

de milieu-impact van activiteiten, producten en diensten identificeren en controleren;
het milieubeheer continu verbeteren
een systematische aanpak implementeren om milieuobjectieven te stellen, te bereiken en kenbaar te maken wanneer ze gerealiseerd zijn.

Dit betekent dat het bedrijf zowel dient te werken aan een beleid op het vlak van milieumanagement, een actieplan dient uit te werken en consequent moet monitoren wat de milieuperformantie is aan de hand van verschillende indicatoren. Op die manier kan bijgestuurd worden indien nodig en kan de continue verbetering gegarandeerd worden.

Zowel ISO 14001 als EMAS hechten veel belang aan volgende elementen: naleving van de regelgeving, verbetering van de milieuprestaties, externe communicatie en betrokkenheid van de werknemers. In de meest recente versie van EMAS wordt ook sterk de nadruk gelegd op de circulaire economie.

Hoe neem je een milieumanagementsysteem mee in je opdracht?

Als aankoper kan je een milieumanagementsysteem of de opstart hiervan opleggen tijdens de uitvoering van de opdracht.

Integratie bij de selectiecriteria

Het eisen van een milieumanagementsysteem kan opgenomen worden in de formulering van de selectievoorwaarden, meer bepaald bij het onderzoek naar de technische en beroepsbekwaamheid van de (kandidaat-) inschrijvers. Deze aanpak kan de toetreding tot een opdracht belemmeren indien een kandidaat geen certificaat van het milieumanagementsysteem kan voorleggen bij het indienen van de offerte. Het is dan ook aangewezen om deze aanpak enkel te overwegen in het geval van een overheidsopdracht met een voldoende hoge budgetraming en/of voldoende lange uitvoeringsperiode OF wanneer uit marktonderzoek blijkt dat voldoende potentiële inschrijvers beschikken over een milieumanagementsysteem.

Integratie bij de gunningscriteria en/of uitvoeringsvoorwaarden

Voor overheidsopdrachten met lagere budgetramingen kan verwezen worden naar onderdelen van EMAS of ISO-milieumanagementsystemen. Zo zou men kunnen vragen dat inschrijvers/kandidaten over een intern milieubeleid (actieplan) beschikken en/of over bepaalde procedures beschikken om milieuaspecten aan te pakken. Het beschikken over een milieumanagementsyteem kan ook een differentiërende factor zijn bij de gunning. Het is dus perfect mogelijk om hier gunningscriteria rond te formuleren. Het is tenslotte ook mogelijk om de leverancier te vragen om bij de start van de uitvoering van de opdracht (of na een aantal maanden) een milieumanagement certificaat voor te leggen.

Verwijzing naar milieumanagementsystemen in Belgische overheidsopdrachten

Op basis van onderzoek in de databank van E-Notification (2015) werden verwijzingen naar ISO 14.001 en EMAS-certificaten (hetzij in bezit van de aanbestedende overheid, hetzij gevraagd aan kandidaten/inschrijvers) gebruikt in aankondigingen van o.a. de volgende opdrachten: transport van oliën, transport en verwerking van restproducten uit kleine waterzuiveringsinstallaties en onderhoud en schoonmaak van waterwerken (pompstations, collectoren, enz.). Verwijzingen naar milieuzorgsystemen komen ook geregeld terug in opdrachten voor drukwerk, kantoormeubilair, schoonmaak en park- en tuinonderhoud. Het systeem wordt dus veelvuldig ingezet bij overheidsopdrachten.

Milieumanagement in België

In België zijn er 63 organisaties EMAS-gecertificeerd (542 sites) (cijfers 2020). Dit is een lichte daling ten aanzien van de voorbije jaren. Voor meer details betreffende het type sectoren en type bedrijven die beschikken over een EMAS-certificaat verwijzen wij naar het EMAS-register.

In België is het aantal ISO 14.001-certificaten gestegen van 130 in 2000 tot 1167 in 2016 en zien we nu weer een daling naar 992 certificaten in 2019. Deze Belgische trend gaat in tegen de mondiale trend waar een internationale stijging van 2% te zien is voor ISO 14001 in 2019. Voor meer informatie over het totaal aantal certificaties per jaar verwijzen we naar het officiële overzicht van ISO-certificaten in België.

Voor overheidsopdrachten met budgetraming boven de Europese drempel kan bij de marktverkenning gebruik gemaakt worden van buitenlandse databanken om te peilen of er voldoende organisaties zijn die over een ISO- of EMAS-certificaat beschikken.

Meer informatie over milieumanagementsystemen:

Levenscycluskost

Als aankoper is het mogelijk om de externe effecten of externaliteiten op het vlak van groene en circulaire impact mee te integreren in de ‘kost” en dus mee te nemen in de gunning. Met externaliteiten worden alle in kosten verwoordde milieu-impacten bedoeld die kunnen gelinkt worden aan externe milieueffecten (en die verband houden met het product, de dienst of de werken gedurende de levenscyclus). Zo kan het verbruik van water over een bepaalde periode bijvoorbeeld gekoppeld worden met een bepaalde kost.

Wat zijn externe kosten of externaliteiten?

Met externe kosten worden de kosten bedoeld die veroorzaakt worden door bijvoorbeeld broeikasgasemissies en andere verontreinigende emissies, verbruiken van water en energie, enz. Dergelijke kosten kunnen eenvoudig meegenomen worden in de aankoopprocedures. Levenscycluskosten worden bepaald op basis van een levenscyclusanalyse. Zo kunnen levenscycluskosten ook uitgebreid worden naar externe effecten die gepaard gaan met het gebruik van schaarse materialen, toxiciteit, hinder en zelfs verlies aan natuur en biodiversiteit Het is echter niet altijd evident om deze laatste externaliteiten eenvoudig in monetaire waarde uit te drukken, waardoor vergelijkingen van offertes vaak problematisch worden.

Het gebruik van levenscycluskosten

De grote uitdaging bij het berekenen van levenscycluskosten is dat je over betrouwbare data moet beschikken die verifieerbaar en controleerbaar is. Bovendien - om dit te kunnen meenemen als beoordelingscriterium in een overheidsopdracht - moet de monetaire waarde ervan kunnen bepaald worden. Voor een aantal productgroepen heeft de Europese Commissie modellen uitgewerkt die het opnemen van levenscycluskosten nu mogelijk maken.

Levenscycluskostenberekening is zinvol ongeacht de milieudoelstellingen van de overheid. Je houdt immers rekening met de kosten van hulpbronnen, onderhoud en verwijdering die niet in de aankoopprijs zijn doorberekend. Dit zal vaak leiden tot "win-winsituaties", waarbij groenere producten, groenere werken of groenere diensten over het geheel bekeken ook goedkoper zijn. Het belangrijkste potentieel voor besparingen tijdens de levenscyclus van een product, werk of dienst wordt hieronder toegelicht.

Voor meer informatie over levenscycluskosten verwijzen we naar volgende pagina